Sau 10 năm triển khai, Chương trình hỗ trợ ứng dụng và chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội khu vực nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã tạo dấu ấn rõ nét khi triển khai 551 dự án trên phạm vi cả nước, xây dựng 1.426 mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ, góp phần nâng cao năng suất, gia tăng giá trị sản xuất và cải thiện sinh kế cho người dân.

Đưa khoa học và công nghệ đến gần hơn với người dân

Sáng 26/6, tại Hà Nội Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo tổng kết Chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2016–2025 (Chương trình Nông thôn miền núi).

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết, trong giai đoạn 2016–2025, Chương trình đã triển khai 551 dự án tại toàn bộ 34/34 tỉnh, thành phố, xây dựng 1.426 mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ, đồng thời chuyển giao 2.354 quy trình công nghệ tiên tiến phục vụ sản xuất và phát triển kinh tế địa phương.

Song song với hoạt động chuyển giao công nghệ, chương trình cũng chú trọng phát triển nguồn nhân lực thông qua đào tạo và tập huấn. Hơn 1.800 cán bộ quản lý, trên 4.000 kỹ thuật viên cơ sở cùng hơn 82.700 lượt nông dân đã được hướng dẫn tiếp nhận, vận hành và làm chủ các quy trình kỹ thuật mới.

Đáng chú ý, các mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ ghi nhận mức tăng giá trị kinh tế bình quân trên 30% so với phương thức sản xuất truyền thống, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, thành công lớn nhất của Chương trình không chỉ được đo bằng số lượng dự án hay quy trình công nghệ được chuyển giao mà còn ở việc đưa khoa học và công nghệ đến gần hơn với người dân, doanh nghiệp và chính quyền cơ sở, biến tri thức thành năng suất, công nghệ thành sinh kế và đổi mới sáng tạo thành động lực phát triển của địa phương.

Khoa học và công nghệ tạo động lực phát triển kinh tế nông thôn

Tại hội thảo, đại diện các địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp đã chia sẻ nhiều mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ hiệu quả trong sản xuất hoa, cây cảnh, dược liệu, khoai tây, nha đam, nuôi ong, chế biến gỗ và phát triển nông nghiệp công nghệ cao.

Nhiều dự án đã góp phần hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ, tạo thêm việc làm và gia tăng thu nhập cho người dân.

Các đại biểu cũng nhấn mạnh vai trò của sự liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân trong quá trình đưa các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất. Mô hình hợp tác này được đánh giá là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả ứng dụng khoa học và công nghệ tại cơ sở.

Bên cạnh những kết quả đạt được, hội thảo cũng thẳng thắn chỉ ra một số khó khăn như tác động của thiên tai, dịch bệnh, biến động thị trường, năng lực tiếp nhận công nghệ chưa đồng đều, cùng những thách thức trong việc duy trì và nhân rộng mô hình sau khi dự án kết thúc.

Ứng dụng công nghệ theo chuỗi giá trị, phát huy lợi thế từng vùng

Theo Cục Đổi mới sáng tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ) phát triển nông nghiệp, nông dân và kinh tế nông thôn luôn là một trong những nhiệm vụ chiến lược, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Đối với Việt Nam, nơi phần lớn dân số sinh sống ở khu vực nông thôn và gắn bó với sản xuất nông nghiệp, việc ứng dụng hiệu quả khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xem là chìa khóa để nâng cao năng suất lao động, khai thác hiệu quả lợi thế của từng vùng miền và thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp.

Trong giai đoạn vừa qua, các công nghệ được chuyển giao tập trung vào những lĩnh vực có tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế địa phương như công nghệ giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản và dược liệu; công nghệ sản xuất nông nghiệp tiên tiến, nông nghiệp hữu cơ; công nghệ bảo quản, chế biến nông sản và phát triển sản phẩm theo tiêu chuẩn chất lượng.

Không chỉ tập trung vào các cây trồng chủ lực, Chương trình còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực có tiềm năng tại các vùng khó khăn.

Theo Viện Dược liệu, trong giai đoạn 2016–2025, đơn vị đã chuyển giao công nghệ cho 32 đơn vị tại 23 tỉnh, thành phố, triển khai các mô hình với 31 loài dược liệu, đào tạo 278 kỹ thuật viên và tập huấn cho hơn 5.250 lượt nông dân. Qua đó, nhiều vùng nguyên liệu tập trung đã được hình thành, tạo nền tảng cho phát triển công nghiệp chế biến và nâng cao giá trị gia tăng.

Trong lĩnh vực lâm nghiệp, Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng đã đưa vào thực tiễn nhiều công nghệ như sấy gỗ, sản xuất ván ghép thanh và viên nén sinh học, góp phần tận dụng phụ phẩm lâm nghiệp, thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Doanh nghiệp trở thành trung tâm của hoạt động chuyển giao công nghệ

Một điểm nổi bật trong giai đoạn 2016–2025 là Chương trình đã ưu tiên lựa chọn các dự án theo chuỗi liên kết giá trị, hướng tới phát triển sản xuất bền vững và nâng cao thu nhập cho người dân.

Nhiều dự án đã hình thành mối liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ sản xuất và đơn vị chuyển giao công nghệ, góp phần phát triển vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm và tạo đầu ra ổn định.

Cách tiếp cận này từng bước chuyển trọng tâm từ hỗ trợ các mô hình sản xuất đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái sản xuất, chế biến và tiêu thụ đồng bộ, phù hợp với định hướng tái cơ cấu ngành nông nghiệp.

Đáng chú ý, khoảng 70,7% số dự án của Chương trình do doanh nghiệp và hợp tác xã chủ trì, tỷ lệ cao nhất trong các nhóm tổ chức thực hiện. Điều này cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của doanh nghiệp trong hoạt động ứng dụng, đổi mới công nghệ và liên kết sản xuất.

Thông qua cơ chế đồng đầu tư giữa Nhà nước và doanh nghiệp, Chương trình đã huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội tham gia ứng dụng và chuyển giao công nghệ, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và tạo động lực phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững.

Tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển mới

Đánh giá tổng thể, Chương trình Nông thôn miền núi giai đoạn 2016–2025 đã hoàn thành các mục tiêu được Thủ tướng Chính phủ giao, tạo chuyển biến tích cực trong hoạt động ứng dụng và chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ tại khu vực nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Các dự án không chỉ góp phần phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, tạo việc làm và giảm nghèo bền vững mà còn tăng cường năng lực khoa học và công nghệ cho địa phương, thúc đẩy xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế theo hướng hiện đại.

Đặc biệt, Chương trình đã khẳng định hiệu quả của mô hình liên kết giữa cơ quan quản lý nhà nước, các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và người dân trong việc đưa nhanh các thành tựu khoa học và công nghệ vào thực tiễn sản xuất.

Những kết quả đạt được trong giai đoạn 2016–2025 sẽ là nền tảng quan trọng để Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, ngành và địa phương tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ ứng dụng và chuyển giao công nghệ, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội khu vực nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số đến năm 2035, hướng tới xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, bền vững và có sức cạnh tranh cao.