Đổi mới sáng tạo không chỉ cần nguồn lực đầu tư mà quan trọng hơn là một cơ chế đủ thông thoáng để doanh nghiệp mạnh dạn thử nghiệm, chấp nhận rủi ro và đưa công nghệ mới ra thị trường. Đó là quan điểm được Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) chia sẻ khi bàn về giải pháp thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị.

Theo ông, Nhà nước cần chuyển mạnh từ tư duy hỗ trợ đầu vào sang tạo lập thị trường cho sản phẩm công nghệ trong nước, đồng thời xây dựng cơ chế bảo vệ doanh nghiệp khi thử nghiệm những công nghệ chưa từng có tiền lệ.

Đổi mới sáng tạo là tạo ra giá trị mới, không phải thay đổi đơn thuần

Nghị quyết số 57 đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu của mô hình tăng trưởng mới. Theo Trung tướng Tào Đức Thắng, để hiện thực hóa mục tiêu này, doanh nghiệp phải coi đổi mới sáng tạo là năng lực cốt lõi thay vì chỉ là một hoạt động mang tính bổ trợ.

Ông cho rằng bản chất của đổi mới sáng tạo không đơn thuần là tạo ra sự thay đổi mà phải tạo nên những giá trị tốt hơn, hiệu quả hơn và có khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh.

Đối với những quốc gia hay doanh nghiệp đi sau, việc lựa chọn con đường giống các đơn vị đi trước sẽ rất khó tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững. Chính vì vậy, doanh nghiệp buộc phải tìm ra hướng đi khác, phát triển công nghệ mới và tạo ra các sản phẩm có giá trị khác biệt.

Theo Chủ tịch Viettel, đây cũng là triết lý mà doanh nghiệp đã theo đuổi trong nhiều năm qua khi mạnh dạn lựa chọn triển khai trực tiếp các công nghệ tiên tiến thay vì đi theo lộ trình phát triển truyền thống của ngành viễn thông thế giới.

Ông nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, những động lực tăng trưởng mới luôn đến từ các ý tưởng mới. Nếu chỉ khai thác các mô hình kinh doanh hiện có, doanh nghiệp chỉ có thể duy trì tăng trưởng theo quán tính, trong khi đổi mới sáng tạo mới là nền tảng tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Từ kinh nghiệm thực tế, Chủ tịch Viettel Tào Đức Thắng cho rằng chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo cần thay đổi mạnh theo hướng lấy thị trường làm trung tâm.

Đổi mới sáng tạo phải đi cùng quản trị rủi ro

Theo Trung tướng Tào Đức Thắng một trong những rào cản lớn nhất đối với hoạt động đổi mới sáng tạo tại Việt Nam hiện nay là tâm lý e ngại rủi ro và sợ chịu trách nhiệm khi thử nghiệm những mô hình mới.

Ông cho rằng mọi sáng tạo đều tiềm ẩn khả năng thất bại. Vì vậy, điều quan trọng không phải là né tránh rủi ro mà phải xây dựng được cơ chế quản trị rủi ro hiệu quả để doanh nghiệp có thể thử nghiệm trong phạm vi kiểm soát.

Từ thực tiễn tại Viettel, ông cho biết mọi công nghệ hoặc ý tưởng mới đều được triển khai thử nghiệm trên quy mô nhỏ trước khi nhân rộng. Việc thử nghiệm có thể thực hiện tại một địa phương, một nhóm khách hàng hoặc một khu vực cụ thể nhằm đánh giá toàn diện hiệu quả vận hành cũng như các tác động phát sinh.

Nếu kết quả đạt yêu cầu, doanh nghiệp sẽ mở rộng phạm vi triển khai. Ngược lại, nếu xuất hiện các rủi ro vượt ngoài khả năng kiểm soát, dự án sẽ được điều chỉnh hoặc dừng lại để hạn chế thiệt hại.

Theo ông, đây là phương thức giúp doanh nghiệp vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo vừa bảo đảm an toàn trong quá trình triển khai.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần xây dựng một môi trường mà ở đó người lao động được quyền thử nghiệm, được phép thất bại trong giới hạn cho phép và có cơ hội học hỏi từ những lần thử sai.

Cần cơ chế bảo vệ người dám đổi mới

Một trong những yếu tố được Chủ tịch Viettel đặc biệt nhấn mạnh là vai trò của người đứng đầu trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Theo ông, lãnh đạo doanh nghiệp cần mạnh dạn giao việc, trao quyền và tạo niềm tin cho đội ngũ nghiên cứu thay vì chỉ tập trung kiểm soát rủi ro.

Tại Viettel, các dự án nghiên cứu phát triển luôn được triển khai theo nguyên tắc rõ ràng: nếu nhóm nghiên cứu thực hiện đúng quy trình, đúng quy định thì sẽ không bị xem xét trách nhiệm ngay cả khi kết quả thử nghiệm chưa thành công.

Cơ chế này giúp các nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia công nghệ yên tâm theo đuổi những hướng nghiên cứu mới, đặc biệt là các công nghệ chiến lược có độ phức tạp cao.

Theo Trung tướng Tào Đức Thắng, điều đáng lo ngại nhất không phải là thất bại trong nghiên cứu mà là doanh nghiệp không dám thử nghiệm hoặc dừng lại quá sớm trước những khó khăn.

Ông cho rằng muốn hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh thì trước hết phải xây dựng được cơ chế khuyến khích những người dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm.

Chính sách cần chuyển từ hỗ trợ đầu vào sang tạo đầu ra cho sản phẩm

Từ kinh nghiệm nhiều năm phát triển công nghệ, Chủ tịch Viettel cho rằng các chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo hiện nay cần được điều chỉnh theo hướng lấy thị trường làm trung tâm.

Theo ông, trong nhiều năm qua, chính sách thường tập trung vào hỗ trợ đầu vào như kinh phí nghiên cứu, quỹ khoa học công nghệ hay ưu đãi tài chính.

Tuy nhiên, điều quyết định việc doanh nghiệp có tiếp tục đầu tư nghiên cứu hay không lại nằm ở khả năng thương mại hóa sản phẩm.

"Khi có thị trường, doanh nghiệp sẽ chủ động bỏ vốn để đầu tư nghiên cứu và phát triển", ông nhấn mạnh.

Vì vậy, Nhà nước cần sử dụng nhiều công cụ chính sách để tạo đầu ra cho sản phẩm công nghệ trong nước, từ xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đến các chương trình kích cầu và ưu tiên sử dụng sản phẩm công nghệ Việt Nam.

Theo ông, thay vì hỗ trợ trực tiếp cho doanh nghiệp, có thể nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phía người mua thông qua các hình thức như voucher hoặc chính sách ưu đãi khi sử dụng sản phẩm công nghệ trong nước.

Khi khách hàng được khuyến khích lựa chọn sản phẩm nội địa, doanh nghiệp sẽ buộc phải không ngừng cải tiến chất lượng, tối ưu chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Đây là cơ chế giúp hình thành một thị trường thực chất cho các sản phẩm đổi mới sáng tạo, đồng thời hạn chế tình trạng doanh nghiệp chỉ tập trung vào việc nhận kinh phí nghiên cứu mà chưa quan tâm đúng mức đến khả năng thương mại hóa.

Nhà nước cần tập trung đầu tư cho các công nghệ nền tảng

Theo Chủ tịch Viettel đối với những lĩnh vực công nghệ nền tảng có ý nghĩa chiến lược như bán dẫn, công nghệ vệ tinh, năng lượng hạt nhân hay các công nghệ lõi khác, Nhà nước vẫn cần đóng vai trò dẫn dắt thông qua đầu tư trực tiếp.

Đây là những lĩnh vực đòi hỏi nguồn lực rất lớn, thời gian nghiên cứu kéo dài và có mức độ rủi ro cao, vượt quá khả năng đầu tư của nhiều doanh nghiệp.

Ngược lại, đối với các sản phẩm đã có nhu cầu thị trường rõ ràng, chính sách nên ưu tiên tạo môi trường cạnh tranh và thúc đẩy thương mại hóa thay vì chỉ hỗ trợ kinh phí nghiên cứu.

Theo ông, cách tiếp cận này sẽ giúp sử dụng hiệu quả nguồn lực công, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp chủ động đầu tư đổi mới công nghệ.

Gỡ rào cản để sản phẩm Make in Vietnam tiếp cận thị trường

Bên cạnh các chính sách hỗ trợ, Trung tướng Tào Đức Thắng cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các sản phẩm công nghệ trong nước.

Theo ông, một số quy định hiện hành về đấu thầu vẫn còn những yêu cầu như phải có hợp đồng tương tự hoặc kinh nghiệm triển khai nhiều năm. Điều này vô hình trung khiến các doanh nghiệp công nghệ mới rất khó tiếp cận thị trường, dù sở hữu sản phẩm có chất lượng.

Ông cho rằng nếu không có cơ hội triển khai thực tế thì doanh nghiệp sẽ không thể tích lũy kinh nghiệm để đáp ứng các điều kiện trong tương lai, tạo nên vòng luẩn quẩn cản trở đổi mới sáng tạo.

Do đó, cần xây dựng các cơ chế ưu tiên phù hợp đối với sản phẩm công nghệ "Make in Vietnam", đồng thời đổi mới phương thức đánh giá và nghiệm thu theo kết quả đầu ra thay vì chỉ căn cứ vào quy trình thực hiện.

Theo Chủ tịch Viettel, chỉ khi doanh nghiệp có cơ hội đưa sản phẩm ra thị trường, được thử nghiệm trong môi trường thực tế và được bảo vệ trước những rủi ro hợp lý thì hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mới có thể phát triển bền vững.

Ông khẳng định, đổi mới sáng tạo không chỉ cần nguồn vốn mà quan trọng hơn là một môi trường thể chế đủ cởi mở để doanh nghiệp dám đầu tư, dám thử nghiệm và đủ niềm tin theo đuổi các công nghệ mới. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Việt Nam hình thành các doanh nghiệp công nghệ mạnh, từng bước làm chủ công nghệ lõi và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế số.