Trong bối cảnh khoa học công nghệ đang ngày càng đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội, việc xây dựng một cơ chế tài trợ hiệu quả cho các đề tài nghiên cứu ứng dụng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nhận thức rõ điều này, Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ đã tiến hành những thay đổi mang tính đột phá nhằm đổi mới toàn diện cơ chế tài trợ, đặc biệt là đối với các nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng. Những điều chỉnh này không chỉ giúp nâng cao chất lượng khoa học mà còn hướng đến việc khơi thông dòng chảy tri thức từ phòng thí nghiệm ra thực tiễn, góp phần giải quyết các bài toán lớn của nền kinh tế và xã hội.

Quỹ NAFOSTED và sứ mệnh đổi mới

Ngày 3/6 tại Hà Nội, Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) đã tổ chức Hội thảo "Nâng cao chất lượng xây dựng hồ sơ đề xuất đề tài nghiên cứu ứng dụng do Quỹ NAFOSTED tài trợ". Đây là sự kiện quan trọng, đánh dấu bước khởi đầu cho tiến trình cải cách sâu rộng trong cách thức tài trợ nghiên cứu, hướng đến một hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo mang tính thực tiễn, gắn chặt với nhu cầu thị trường.

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc NAFOSTED, cho biết việc đổi mới cơ chế tài trợ nghiên cứu ứng dụng nằm trong khuôn khổ triển khai Nghị quyết số 57 và Quyết định của Bộ trưởng Bộ KH&CN về việc điều chuyển các nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp quốc gia về Quỹ NAFOSTED quản lý thống nhất. Điều này đã giúp tinh gọn đầu mối, giảm thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả trong công tác điều hành.

Cụ thể, Quỹ NAFOSTED hiện là đơn vị duy nhất điều phối các nhiệm vụ KH&CN cấp quốc gia, bao gồm cả nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao công nghệ. Với vai trò mới này, Quỹ đang triển khai đồng thời các nhiệm vụ thuộc chương trình KC (phát triển công nghệ) và KX (nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn), cũng như các nhiệm vụ tiềm năng, đột xuất và theo chỉ đạo của Bộ trưởng.

Thay đổi để kết nối khoa học với đời sống

Một trong những điểm mới nổi bật trong cơ chế tài trợ là việc chuyển đổi sang hình thức tài trợ nghiên cứu ứng dụng dựa trên nhu cầu thực tiễn. Thay vì tập trung vào các bài báo khoa học, các sản phẩm được ưu tiên là sáng chế, giải pháp hữu ích, bằng bảo hộ giống cây trồng — những yếu tố có khả năng ứng dụng và thương mại hóa cao.

GS.TS Vũ Thị Thu Hà, Phòng Thí nghiệm trọng điểm Công nghệ lọc hóa dầu Quốc gia, nhấn mạnh rằng hồ sơ đề xuất đề tài nghiên cứu ứng dụng phải chứng minh được nhu cầu xã hội cụ thể, tính khả thi trong triển khai và tiềm năng tạo tác động tích cực đến cộng đồng. Việc nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc “tìm tòi trong phòng thí nghiệm” mà cần hướng đến việc giải quyết các vấn đề thực tiễn đang đặt ra.

Theo bà, rất nhiều đề tài nghiên cứu từng bị đánh giá thấp không phải vì chất lượng khoa học kém, mà do thiếu sự kết nối với doanh nghiệp. Khi có sự đồng hành từ phía doanh nghiệp, nhóm nghiên cứu có thể xác định rõ mô hình thương mại hóa, khả năng tiếp cận thị trường và chiến lược phát triển sản phẩm. Điều này làm cho đề tài trở nên thuyết phục hơn và dễ được Hội đồng Khoa học phê duyệt.

Cơ chế khoán chi: Đơn giản thủ tục, tăng tính linh hoạt

Một trong những điểm đột phá trong cơ chế tài trợ mới là áp dụng hình thức “khoán chi” — tức đơn giản hóa quy trình chi tiêu và trao quyền tự chủ cao hơn cho tổ chức chủ trì và nhóm nghiên cứu.

Theo bà Đỗ Thị Hồng Vân, đại diện Phòng Tài chính - Kế toán của Quỹ NAFOSTED, cơ chế này cho phép nhóm nghiên cứu chủ động sử dụng nguồn kinh phí trong phạm vi được duyệt, bao gồm các chi phí như mua vật tư, thuê chuyên gia, tổ chức hội thảo, khảo sát hiện trường... Điều này giúp tiết kiệm thời gian xử lý hồ sơ, cắt giảm thủ tục hành chính và thúc đẩy tiến độ nghiên cứu.

Tuy nhiên, kèm theo đó là yêu cầu cao hơn về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Nhóm nghiên cứu buộc phải chứng minh được hiệu quả sử dụng nguồn lực, báo cáo rõ ràng và chịu sự giám sát hậu kiểm chặt chẽ. Sự minh bạch trong tài chính là yếu tố then chốt đảm bảo niềm tin của cộng đồng khoa học và xã hội vào hoạt động tài trợ nghiên cứu.

Tiêu chí xét chọn khắt khe hơn nhưng hợp lý hơn

Theo quy định mới của Quỹ NAFOSTED, người đứng đầu đề tài nghiên cứu ứng dụng cần có ít nhất một sáng chế, bài báo quốc tế uy tín hoặc bằng bảo hộ giống cây trồng trong 5-10 năm gần nhất. Đây là điều kiện quan trọng nhằm đảm bảo người chủ nhiệm có năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và uy tín khoa học.

Bên cạnh đó, sản phẩm nghiên cứu không còn bị bó hẹp trong các công bố khoa học. Những sản phẩm có khả năng chuyển giao, có tính ứng dụng và tạo ra giá trị kinh tế - xã hội sẽ được ưu tiên đánh giá cao. Đặc biệt, tác động xã hội và khả năng thương mại hóa được tích hợp vào thang điểm chấm hồ sơ, buộc các nhóm nghiên cứu phải mở rộng tầm nhìn vượt ra khỏi khuôn khổ hàn lâm.

Điều này đồng nghĩa với việc nhóm nghiên cứu cần có sự kết hợp đa ngành, bao gồm các chuyên gia kỹ thuật, chuyên gia thị trường, luật sư sở hữu trí tuệ và các đơn vị ứng dụng. Sự phối hợp này tạo nên một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ ý tưởng khoa học đến sản phẩm ứng dụng, mở ra con đường đưa nghiên cứu khoa học đến gần hơn với cuộc sống.

Hướng tới một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững

Cơ chế tài trợ mới của NAFOSTED đang từng bước hình thành một hệ sinh thái tài trợ khoa học đồng bộ, từ nghiên cứu nền tảng đến ứng dụng và thương mại hóa. Đây là xu hướng tất yếu để Việt Nam bắt kịp với thế giới trong cuộc đua đổi mới sáng tạo, đồng thời thúc đẩy nền kinh tế tri thức.

Việc đầu tư bài bản cho nghiên cứu ứng dụng không chỉ góp phần giải quyết những thách thức nội tại của nền kinh tế như năng suất lao động thấp, ô nhiễm môi trường, an ninh năng lượng mà còn mở ra cơ hội hình thành các doanh nghiệp công nghệ mới — nơi những sáng kiến từ phòng thí nghiệm trở thành sản phẩm, dịch vụ hữu ích cho xã hội.

Không chỉ dừng lại ở tài trợ, Quỹ NAFOSTED còn hướng đến việc tạo lập một mạng lưới liên kết giữa nhà khoa học, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và cơ quan nhà nước. Sự hợp tác này sẽ là nền tảng để xây dựng các chương trình nghiên cứu có định hướng, giải quyết các vấn đề cụ thể của quốc gia và địa phương, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách khoa học.

Việc NAFOSTED đổi mới cơ chế tài trợ nghiên cứu ứng dụng là một bước tiến quan trọng nhằm đưa khoa học ra khỏi khuôn khổ hàn lâm, hòa mình vào dòng chảy phát triển của xã hội. Những cải cách về quy trình xét duyệt, tiêu chí đánh giá, cơ chế tài chính và định hướng sản phẩm không chỉ tạo ra động lực cho cộng đồng nghiên cứu mà còn thúc đẩy quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Muốn xây dựng một quốc gia đổi mới sáng tạo, cần có một hệ sinh thái tài trợ nghiên cứu hiệu quả, nơi mà khoa học được “đặt hàng” bởi thực tiễn, được nuôi dưỡng bởi chính sách cởi mở, và được lan tỏa bởi sự hợp tác đa ngành. Và NAFOSTED đang từng bước thực hiện điều đó — vì một Việt Nam phát triển dựa trên tri thức và công nghệ.

Nguồn: Tổng hợp