Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, văn hóa không còn chỉ là lĩnh vực mang tính tinh thần thuần túy mà đã trở thành một nguồn lực quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao vị thế quốc gia. Đặc biệt, việc ứng dụng khoa học – công nghệ vào bảo tồn, phát huy và lan tỏa các giá trị văn hóa đang mở ra một không gian phát triển hoàn toàn mới cho ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Để văn hóa thực sự trở thành “sức mạnh nội sinh” việc thay đổi tư duy, tăng cường đầu tư vào hạ tầng công nghệ và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là những yếu tố mang tính quyết định. Trong đó, công nghệ không chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ mà còn là “chìa khóa” tạo sức hút, giúp văn hóa Việt Nam vươn xa trên trường quốc tế.

Công nghệ – “chìa khóa vàng” mở rộng không gian văn hóa

Trong kỷ nguyên số, nhận thức về vai trò của văn hóa đã có sự thay đổi rõ rệt. Không còn bị giới hạn trong phạm vi bảo tồn hay truyền thống, văn hóa ngày nay được nhìn nhận như một lĩnh vực năng động, có khả năng tương tác, sáng tạo và tạo ra giá trị gia tăng.

Định hướng này được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa, trong đó nhấn mạnh vai trò của khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong việc kiến tạo các không gian văn hóa mới. Đây không chỉ là định hướng chiến lược mà còn là cơ sở để triển khai hàng loạt giải pháp cụ thể nhằm hiện đại hóa lĩnh vực văn hóa.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là chuẩn hóa và số hóa toàn diện các tài nguyên văn hóa, bao gồm cả di sản vật thể và phi vật thể, cũng như các tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu số không chỉ giúp lưu trữ lâu dài mà còn tạo điều kiện để khai thác, chia sẻ và lan tỏa các giá trị văn hóa một cách hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, việc bảo đảm an ninh dữ liệu và chủ quyền văn hóa số cũng được đặt lên hàng đầu, trong bối cảnh các nền tảng số toàn cầu ngày càng chi phối mạnh mẽ việc tiếp cận thông tin và nội dung văn hóa.

Hình thành hệ sinh thái văn hóa số

Sự phát triển của công nghệ đã tạo điều kiện để hình thành một hệ sinh thái văn hóa số đa dạng và linh hoạt. Các thiết chế văn hóa truyền thống như bảo tàng, thư viện, nhà hát… đang dần được “số hóa” và tái cấu trúc theo hướng mở, thân thiện với người dùng.

Những khái niệm như “bảo tàng mở”, “thư viện số”, “nhà hát thông minh” hay “không gian văn hóa số” không còn xa lạ. Nhờ ứng dụng các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR), người dân có thể tiếp cận văn hóa một cách trực quan, sinh động và cá nhân hóa hơn.

Đặc biệt, các công nghệ này cho phép tái hiện lại những không gian lịch sử, di sản văn hóa một cách chân thực, giúp người xem “trải nghiệm” thay vì chỉ “quan sát”. Đây là bước tiến quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả giáo dục và truyền thông văn hóa.

Nhà phê bình Ngô Thảo nhận định rằng công nghệ số đã và đang làm thay đổi sâu sắc đời sống văn hóa, từ cách sáng tạo, lưu trữ đến cách tiếp nhận và thưởng thức. Nhờ công nghệ, nhiều giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn được “tái sinh” trong những hình thức mới, hấp dẫn hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Những điểm sáng trong ứng dụng công nghệ vào bảo tồn di sản

Thực tế cho thấy, nhiều di tích và bảo tàng tại Việt Nam đã tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ để nâng cao giá trị và sức hút của mình.

Tiêu biểu có thể kể đến:

- Di tích Nhà tù Hỏa Lò với các chương trình tham quan ban đêm kết hợp công nghệ âm thanh – ánh sáng.

- Hoàng thành Thăng Long với mô hình tái hiện không gian lịch sử bằng công nghệ 3D.

- Văn Miếu – Quốc Tử Giám với hệ thống thuyết minh tự động đa ngôn ngữ.

- Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế với các dự án số hóa di sản cung đình.

- Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử quốc gia với ứng dụng tham quan ảo.

Các ứng dụng công nghệ 3D, VR và AI đã góp phần quan trọng trong việc bảo tồn di sản, đồng thời nâng cao trải nghiệm của du khách. Không chỉ dừng lại ở việc trưng bày, các đơn vị này còn tạo ra các sản phẩm số như tour tham quan trực tuyến, video tương tác hay ứng dụng di động, giúp tiếp cận đông đảo công chúng hơn.

Đặc biệt, đề án số hóa dữ liệu lễ hội Việt Nam giai đoạn 2021–2025 do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Việc số hóa toàn bộ hệ thống lễ hội không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo nguồn dữ liệu quý giá phục vụ nghiên cứu, giáo dục và sáng tạo.

Công nghệ thúc đẩy sáng tạo và công nghiệp văn hóa

Không chỉ trong lĩnh vực bảo tồn, công nghệ còn đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sáng tạo và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Các sự kiện như lễ hội pháo hoa Đà Nẵng, các festival âm nhạc hiện đại hay các chương trình biểu diễn thực cảnh quy mô lớn đã tận dụng hiệu quả công nghệ để tạo nên những trải nghiệm độc đáo.

Những vở diễn như “Tinh hoa Bắc Bộ” hay “Ký ức Hội An” là minh chứng rõ nét cho sự kết hợp giữa nghệ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại. Hệ thống ánh sáng, âm thanh, trình chiếu 3D mapping đã giúp nâng tầm các sản phẩm nghệ thuật, thu hút đông đảo khán giả trong và ngoài nước.

Trong lĩnh vực âm nhạc, nhiều sản phẩm lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian đã được “làm mới” bằng công nghệ, tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ trên các nền tảng số. Điều này không chỉ giúp quảng bá hình ảnh Việt Nam mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế từ nội dung số.

Điện ảnh cũng là một lĩnh vực hưởng lợi lớn từ công nghệ. Việc ứng dụng kỹ xảo, dựng phim số và các nền tảng phát hành trực tuyến đã giúp giảm chi phí, rút ngắn thời gian sản xuất và mở rộng thị trường.

Các chương trình nghệ thuật lớn như “Tổ quốc trong tim”, “Rạng rỡ Việt Nam” hay “Mãi mãi niềm tin theo Đảng” đã chứng minh sức mạnh của công nghệ khi kết hợp với nghệ thuật truyền thống, mang đến những trải nghiệm cảm xúc mạnh mẽ cho khán giả.

Hạ tầng công nghệ – nền tảng cho phát triển bền vững

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, việc ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực văn hóa vẫn còn đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt là về hạ tầng.

Nhiều địa phương và đơn vị văn hóa vẫn thiếu điều kiện về thiết bị, hệ thống lưu trữ và nền tảng số, dẫn đến hạn chế trong việc triển khai các giải pháp công nghệ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng sáng tạo mà còn làm giảm sức cạnh tranh của các sản phẩm văn hóa.

Ông Hoàng Văn Tam cho rằng hạ tầng số cần được phát triển đi trước một bước, đóng vai trò nền tảng cho toàn bộ hệ sinh thái văn hóa số. Đây là điều kiện cần để lưu trữ, xử lý dữ liệu cũng như hỗ trợ quá trình sáng tạo và phân phối sản phẩm.

Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về tài nguyên văn hóa cũng là một nhiệm vụ quan trọng, giúp kết nối và khai thác hiệu quả các nguồn lực hiện có.

Đào tạo nguồn nhân lực – yếu tố quyết định

Song song với hạ tầng, nguồn nhân lực là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa.

Trong bối cảnh hiện nay, người làm văn hóa không chỉ cần có chuyên môn nghệ thuật mà còn phải có khả năng ứng dụng công nghệ. Từ quản lý, sáng tạo đến truyền thông, tất cả đều đòi hỏi kỹ năng số và tư duy đổi mới.

Thiếu tướng, nhà văn Nguyễn Hồng Thái nhấn mạnh rằng công nghệ không thể thay thế con người trong lĩnh vực văn hóa. Giá trị cốt lõi của văn hóa vẫn nằm ở yếu tố con người – nơi hội tụ của cảm xúc, sáng tạo và bản sắc.

Do đó, việc đào tạo nguồn nhân lực cần được thực hiện một cách bài bản, kết hợp giữa kiến thức chuyên môn, kỹ năng công nghệ và tư duy sáng tạo. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và tiếp cận các xu hướng mới.

Hướng tới tương lai: Văn hóa số và kinh tế sáng tạo

Trong tương lai, sự kết hợp giữa văn hóa và công nghệ sẽ tiếp tục mở ra những cơ hội phát triển mới. Các sản phẩm văn hóa số, trải nghiệm thực tế ảo, nội dung sáng tạo trên nền tảng số sẽ trở thành xu hướng chủ đạo.

Công nghệ không chỉ giúp “đánh thức” những giá trị văn hóa đang bị lãng quên mà còn biến chúng thành những sản phẩm có giá trị kinh tế cao. Đây chính là nền tảng để phát triển kinh tế sáng tạo – một trong những lĩnh vực được nhiều quốc gia chú trọng.

Đối với Việt Nam, việc tận dụng tốt công nghệ để phát triển văn hóa không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn giúp nâng cao vị thế quốc gia, tạo dựng hình ảnh một đất nước năng động, sáng tạo và giàu bản sắc.

Nguồn: Tổng hợp